Sözleşme Hazırlama

Sözleşmede hangi hükümler bulunmalı?

Yetki şartı her sözleşmede geçerli mi?

Tarafların sözleşmeyle yetkili mahkeme belirlemesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir (HMK m. 17). Tüketici sözleşmelerinde ve tacir olmayan kişiler arasındaki sözleşmelerde konulan yetki şartı geçersizdir; bu durumda kanundaki genel yetki kuralları uygulanır.

Sözleşmelerde damga vergisi

Belirli bir para tutarı içeren sözleşmeler, 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu uyarınca sözleşme bedeli üzerinden nispi damga vergisine tabidir. Oran ve azami tutar her yıl güncellenir. Kira sözleşmelerinde ve bazı işlemlerde istisna veya farklı oranlar uygulanabilir. Damga vergisinin ödenmemesi sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; ancak vergi ve ceza sorumluluğu doğurur.

Sözleşme hazırlarken sık yapılan hatalar

• Hazır şablonların değiştirilmeden kullanılması: İşlemin özelliklerine uymayan hükümler uyuşmazlığa yol açar.
• Edimlerin belirsiz bırakılması: "Gerekli işler yapılacaktır" gibi ifadeler yerine işin kapsamı tek tek yazılmalıdır.
• Şekil şartının gözden kaçması: Taşınmaz satış vaadi gibi sözleşmeler adi yazılı şekilde yapılırsa geçersiz olur.
• Tebligat adreslerinin belirtilmemesi: İhtar ve bildirimlerin hangi adrese yapılacağı belirsiz kalır.
• Fesih bildiriminin şeklinin düzenlenmemesi: Fesih yöntemi ve süresi açıkça yazılmalıdır.

Sözleşme hazırlık süreci nasıl ilerler?

1. İhtiyacın belirlenmesi: Tarafların ticari amacı, beklentileri ve riskleri konuşulur; hangi sözleşme türünün uygun olduğu belirlenir.
2. Bilgi ve belge toplanması: Tarafların kimlik veya ticaret sicil bilgileri, imza yetkisi belgeleri, teknik şartnameler ve fiyat teklifleri toplanır.
3. Taslak hazırlanması: İşleme özgü hükümler yazılır; şablon kullanılıyorsa her madde işleme göre uyarlanır.
4. Müzakere: Karşı tarafın değişiklik talepleri değerlendirilir; kabul edilen değişiklikler tek bir güncel metinde toplanır.
5. Son kontrol ve imza: Şekil şartı, ekler, sayfa numaraları ve imza yetkisi kontrol edilir; her sayfa paraflanarak imzalanır.
6. Arşiv ve takip: İmzalı nüshalar saklanır; ödeme, teslim, yenileme ve fesih bildirimi tarihleri takvime işlenir.

Hangi sözleşmelerde özel hükümler gerekir?

• Hizmet ve danışmanlık sözleşmeleri: Hizmetin kapsamı, performans ölçütleri, fikri mülkiyet hakları ve gizlilik.
• Satış ve tedarik sözleşmeleri: Teslim şekli, mülkiyetin geçiş anı, ayıp ihbar süreleri, garanti ve iade koşulları.
• Eser ve inşaat sözleşmeleri: İş programı, hakediş usulü, gecikme cezası, teslim ve kabul tutanakları; kat karşılığı inşaatta noterde düzenleme şekli.
• Gizlilik sözleşmeleri: Gizli bilginin tanımı, istisnalar, süre ve ihlal halinde cezai şart.
• Ortaklık ve yatırım sözleşmeleri: Pay devri kısıtlamaları, yönetim hakları, ortaklıktan çıkış ve rekabet yasağı.

Mücbir sebep ve uyarlama hükümleri neden önemli?

Deprem, salgın, savaş veya ani mevzuat değişikliği gibi olaylar sözleşmenin ifasını imkânsızlaştırabilir veya aşırı güçleştirebilir. Sözleşmede mücbir sebep sayılacak olayların, bildirim süresinin ve bu sürede tarafların yükümlülüklerinin düzenlenmesi uyuşmazlık riskini azaltır. Uzun süreli sözleşmelerde fiyat ayarlama formülü (örneğin TÜFE veya döviz kuruna bağlı güncelleme) eklenmesi, ileride TBK m. 138 kapsamında uyarlama davasına gerek kalmadan dengenin korunmasını sağlar. Kira sözleşmelerinde ise artış oranı kanuni sınırlara tabidir.

Tahkim mi, mahkeme mi?

Taraflar uyuşmazlıklarının devlet mahkemeleri yerine hakem veya hakem kurulu tarafından çözülmesini kararlaştırabilir. Tahkim şartı yazılı olmalı ve tahkim yeri, hakem sayısı, uygulanacak kurallar ve dil açıkça belirtilmelidir. İstanbul Tahkim Merkezi (İSTAC) gibi kurumsal tahkim merkezlerinin önerdiği standart tahkim şartlarının kullanılması, şartın uygulanabilirliğine ilişkin tartışmaları önler. Tahkim genellikle hızlı ve gizli bir yoldur; ancak masrafları mahkeme yargılamasından yüksek olabilir ve hakem kararına karşı yalnızca sınırlı sebeplerle iptal davası açılabilir. Küçük tutarlı ve tüketici niteliğindeki ilişkilerde tahkim şartı uygun değildir; tüketici uyuşmazlıklarında hakem heyeti ve tüketici mahkemesinin görevi sözleşmeyle kaldırılamaz.

Yabancı tarafla yapılan sözleşmelerde nelere dikkat edilmeli?

Taraflardan biri yabancıysa sözleşmede uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme veya tahkim yeri açıkça belirlenmelidir (5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 24). Sözleşme iki dilde hazırlanıyorsa, metinler arasında çelişki çıkması halinde hangi dildeki metnin esas alınacağı yazılmalıdır. Ödemenin yabancı para cinsinden kararlaştırılmasına ilişkin kısıtlamalar ve kur farkı riski de değerlendirilmelidir. Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de icrası için ayrıca tanıma ve tenfiz davası gerektiği unutulmamalıdır.

Cezai şart nasıl yazılmalı?

Cezai şart, hangi aykırılık halinde ve ne tutarda ödeneceği açıkça belirtilerek yazılmalıdır. Gecikme için öngörülen cezai şart ile hiç ifa etmeme için öngörülen cezai şartın ayrı ayrı düzenlenmesi önerilir. Cezai şartın ödenmesiyle borçlunun asıl borçtan kurtulup kurtulmayacağı da belirtilmelidir; aksi halde kanundaki karine uygulanır (TBK m. 179). Tacir olmayan taraflar bakımından aşırı yüksek cezai şart hâkim tarafından indirilebileceğinden, tutarın sözleşmenin değeriyle orantılı belirlenmesi uygulanabilirliği artırır.